ساختار سیاسی ایران به زبان رسانه‌های خارجی؛ چه کسی چه چیزی را تعیین می‌کند؟

نوشتهٔ Omid Jamshidi · انتشار ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ · ۶ دقیقه مطالعه

رهبری، ریاست جمهوری، مجلس، شورای نگهبان و مجلس خبرگان طبق قانون اساسی چه وظیفه‌ای دارند، چه کسی چه کسی را انتخاب یا منصوب می‌کند و رسانه‌های انگلیسی، آلمانی و اسپانیایی این نهادها را چه می‌نامند.

بیشتر ما نام نهادهای سیاسی ایران را بارها شنیده‌ایم، اما وقتی خبر ایران را در رسانه‌های خارجی می‌خوانیم، همین نهادها با نام‌ها و توضیح‌هایی می‌آیند که همیشه با برداشت ما یکی نیست. این راهنما ساختار رسمی را طبق قانون اساسی مرور می‌کند، نشان می‌دهد چه کسی چه کسی را انتخاب یا منصوب می‌کند و نام هر نهاد را در انگلیسی، آلمانی و اسپانیایی می‌آورد. این متن نظام را همان‌طور که در قانون نوشته شده توضیح می‌دهد؛ اینکه در عمل چگونه کار می‌کند، موضوع بحث‌های سیاسی در داخل و خارج ایران است.

دو لایه: نهادهای انتخابی و انتصابی

جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ شکل گرفت. قانون اساسی آن در آذر ۱۳۵۸ با همه‌پرسی تصویب شد و در سال ۱۳۶۸ بازنگری شد. این قانون دو نوع اقتدار را کنار هم می‌گذارد:

• نهادهای انتخابی: رئیس‌جمهور، مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان و شوراهای شهر و روستا را مردم انتخاب می‌کنند. سن رأی‌دادن ۱۸ سال است.
• نهادهای انتصابی: رهبر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم رئیس قوهٔ قضاییه، فرماندهان نیروهای مسلح، رئیس صداوسیما و نیمی از اعضای شورای نگهبان را منصوب می‌کند.

پایهٔ نظری این ساختار «ولایت فقیه» است. رسانه‌های خارجی این اصطلاح را معمولاً Guardianship of the Islamic Jurist (انگلیسی)، Herrschaft des Rechtsgelehrten (آلمانی) یا tutela del jurista islámico (اسپانیایی) ترجمه می‌کنند. یکی از رایج‌ترین نکته‌هایی که این رسانه‌ها برای خواننده توضیح می‌دهند همین است که رئیس‌جمهور ایران، برخلاف بسیاری از کشورها، بالاترین مقام کشور نیست.

رهبری

رهبر بالاترین مقام کشور است. طبق قانون اساسی، سیاست‌های کلی نظام را تعیین می‌کند، فرماندهی کل نیروهای مسلح را بر عهده دارد، اعلان جنگ و صلح می‌کند و رئیس قوهٔ قضاییه، رئیس سازمان صداوسیما و شش فقیه شورای نگهبان را منصوب می‌کند. دورهٔ رهبری محدود به زمان مشخصی نیست. نخستین رهبر، روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی بود.

در رسانه‌های انگلیسی‌زبان: Supreme Leader؛ آلمانی: Oberster Führer، Revolutionsführer یا Religionsführer؛ اسپانیایی: Líder Supremo.

مجلس خبرگان رهبری

مجلس خبرگان ۸۸ عضو روحانی دارد که مردم برای هشت سال انتخاب می‌کنند. این مجلس رهبر را انتخاب می‌کند و طبق قانون اساسی بر او نظارت دارد و می‌تواند او را برکنار کند. نامزدهای این مجلس هم باید پیش‌تر صلاحیتشان را شورای نگهبان تأیید کند.

در انگلیسی: Assembly of Experts؛ آلمانی: Expertenrat یا Expertenversammlung؛ اسپانیایی: Asamblea de Expertos.

رئیس‌جمهور و دولت

رئیس‌جمهور مستقیماً برای چهار سال انتخاب می‌شود و حداکثر دو دورهٔ پیاپی می‌تواند در این مقام بماند. اگر هیچ نامزدی بیش از نیمی از آرا را به دست نیاورد، دور دوم میان دو نامزد پررأی برگزار می‌شود. رئیس‌جمهور دولت را اداره می‌کند: وزیران را معرفی می‌کند که باید از مجلس رأی اعتماد بگیرند، لایحهٔ بودجه را تقدیم می‌کند و مسئول اقتصاد و ادارهٔ امور است. پس از بازنگری ۱۳۶۸، پست نخست‌وزیری حذف شد.

در رسانه‌های خارجی، «دولت» گاهی به معنای کل حکومت به کار می‌رود (the Iranian government، die iranische Regierung، el Gobierno iraní) و گاهی فقط به معنای قوهٔ مجریه. برای همین وقتی خبری از «موضع دولت ایران» می‌گوید، خوب است ببینید منظور رئیس‌جمهور و وزیران است یا کل نظام.

مجلس شورای اسلامی

مجلس ۲۹۰ نماینده دارد که برای چهار سال انتخاب می‌شوند. قانون و بودجه را تصویب می‌کند، به وزیران رأی اعتماد می‌دهد و می‌تواند با استیضاح آنان را برکنار کند. پنج کرسی برای اقلیت‌های دینی شناخته‌شده کنار گذاشته شده است: مسیحیان ارمنی، آشوری و کلدانی، یهودیان و زرتشتیان.

در انگلیسی معمولاً parliament یا Majlis؛ آلمانی: Parlament یا Madschles؛ اسپانیایی: Parlamento یا Majles.

شورای نگهبان

شورای نگهبان دوازده عضو دارد: شش فقیه منصوب رهبر و شش حقوق‌دان که رئیس قوهٔ قضاییه معرفی می‌کند و مجلس انتخاب می‌کند. دو وظیفهٔ این شورا بیش از همه در خبرها دیده می‌شود:

1. همهٔ مصوبات مجلس را از نظر سازگاری با شرع و قانون اساسی بررسی می‌کند و می‌تواند آن‌ها را به مجلس بازگرداند.
2. بر انتخابات ریاست جمهوری، مجلس و مجلس خبرگان نظارت می‌کند و صلاحیت نامزدها را تأیید یا رد می‌کند.

سهم نامزدهای ردصلاحیت‌شده اغلب زیاد است و همیشه محل بحث است: موافقان نظام این بررسی را حفاظت از قانون اساسی می‌دانند و منتقدان آن را محدودکردن حق انتخاب رأی‌دهندگان. در رسانه‌های خارجی، «ردصلاحیت» معمولاً با disqualified (انگلیسی)، nicht zugelassen یا disqualifiziert (آلمانی) و descalificado یا vetado (اسپانیایی) آمده است.

نام شورا در انگلیسی: Guardian Council؛ آلمانی: Wächterrat؛ اسپانیایی: Consejo de Guardianes.

اگر مجلس و شورای نگهبان بر سر قانونی به توافق نرسند، مجمع تشخیص مصلحت نظام که اعضایش را رهبر منصوب می‌کند، تصمیم می‌گیرد. این مجمع مشاور رهبر هم هست. در انگلیسی: Expediency Council؛ آلمانی: Schlichtungsrat؛ اسپانیایی: Consejo de Discernimiento.

قوهٔ قضاییه و نیروهای مسلح

رئیس قوهٔ قضاییه را رهبر برای پنج سال منصوب می‌کند. ایران دو نیروی مسلح دارد: ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که پس از انقلاب برای پاسداری از آن تشکیل شد. هر دو زیر فرمان رهبرند. بسیج هم بخشی از سپاه است و سپاه نقش بزرگی در اقتصاد دارد.

سپاه در انگلیسی: Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) یا Revolutionary Guards؛ آلمانی: Revolutionsgarde(n)؛ اسپانیایی: Guardia Revolucionaria.

جناح‌های سیاسی و برچسب‌های رسانه‌ای

ایران نظام حزبی به شکل آلمان یا اسپانیا ندارد و گروه‌ها و فهرست‌ها بیشتر پیرامون انتخابات شکل می‌گیرند. معمولاً از دو جریان اصلی نام برده می‌شود: اصولگرایان و اصلاح‌طلبان، و میان آن‌ها میانه‌روها و عمل‌گرایان. رسانه‌های غربی اصولگرایان را اغلب conservatives یا hardliners (انگلیسی)، Konservative یا Hardliner (آلمانی) و conservadores یا ultraconservadores (اسپانیایی) می‌نامند. این برچسب‌ها توصیف خود رسانه‌هاست، نه نام رسمی؛ توجه به اینکه چه کسی آن‌ها را و با چه منظوری به کار می‌برد، در فهم خبر کمک می‌کند.

خواندن خبر ایران در چند زبان

رسانه‌های رسمی داخل ایران، مانند خبرگزاری ایرنا، از نگاه حکومت گزارش می‌دهند و بسیاری از رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور نگاهی انتقادی دارند. رسانه‌های خارجی هم معمولاً برای خواننده‌ای می‌نویسند که با ساختار ایران آشنا نیست و برای همین توضیح‌های ساده‌شده‌ای می‌آورند. راهنمای خبرگزاری‌ها چگونه کار می‌کنند نشان می‌دهد این تفاوت‌ها در تیترها چگونه دیده می‌شود و راهنمای چرا یک خبر در زبان‌های مختلف متفاوت به نظر می‌رسد؟ مقایسهٔ پوشش خبری میان زبان‌ها را توضیح می‌دهد. برای تبدیل تاریخ‌ها هم گاه‌شمار ایرانی و نوروز را ببینید.

جمع‌بندی

ساختار سیاسی ایران انتخابات را با لایه‌ای از نهادهای انتصابی زیر نظر رهبر ترکیب می‌کند. مردم رئیس‌جمهور، مجلس و مجلس خبرگان را انتخاب می‌کنند، اما شورای نگهبان تعیین می‌کند چه کسی می‌تواند نامزد شود و رهبر بالاترین اختیارات، از جمله فرماندهی کل نیروهای مسلح، را دارد. دانستن نام هر نهاد در زبان‌های دیگر، خواندن و مقایسهٔ خبرهای ایران در رسانه‌های خارجی را بسیار آسان‌تر می‌کند.