Omid57.infoآمار و نمودارهای گمراه‌کننده را در خبرها چطور تشخیص دهیم؟
نوشتهٔ Omid Jamshidi · انتشار · ۶ دقیقه مطالعه
محور بریده‌شده، عدد نسبی به‌جای مطلق، میانگینی که اکثریت را پنهان می‌کند و بازهٔ زمانی دلبخواه؛ رایج‌ترین ترفندها با عددها و راه شناختنشان.
عدد و نمودار به خبر ظاهری بی‌طرف و علمی می‌دهند. اما یک دادهٔ واحد، بسته به اینکه چطور نمایش داده شود، می‌تواند داستان‌های بسیار متفاوتی بگوید؛ گاهی عمدی و اغلب ناخواسته. برای دیدن رایج‌ترین مشکل‌ها لازم نیست آمارشناس باشید. این راهنما ترفندهای معمول و پرسش‌هایی را که آن‌ها را آشکار می‌کنند نشان می‌دهد.
محور بریده‌شده
یک نمودار میله‌ای دو عدد را نشان می‌دهد: ۵۰ و ۵۲. اگر محور عمودی از صفر شروع شود، دو میله تقریباً هم‌اندازه به نظر می‌رسند که واقعاً هم هستند. اما اگر محور از ۴۹ شروع شود، میلهٔ دوم ناگهان سه برابر میلهٔ اول به نظر می‌آید.
- نمودارهای میله‌ای باید از صفر شروع شوند، چون چشم طول میله‌ها را با هم مقایسه می‌کند.
- نمودارهای خطی می‌توانند از عدد دیگری شروع شوند، چون روند را نشان می‌دهند نه اندازه را؛ ولی در این صورت مقیاس باید روشن نوشته شده باشد.
پس وقتی نموداری خیلی هیجان‌انگیز به نظر می‌رسد، اول عددهای روی محور را ببینید، بعد شکل‌ها را.
عدد نسبی و عدد مطلق
«خطر دو برابر شد» نگران‌کننده به گوش می‌رسد. اما اگر خطر از ۱ در ۱۰ هزار به ۲ در ۱۰ هزار برسد، تغییر مطلق فقط یک مورد بیشتر در هر ۱۰ هزار نفر است. هر دو جمله درست‌اند، اما فقط دومی می‌گوید موضوع چقدر به شما مربوط است.
همین دربارهٔ درصد افزایش روی عددهای کوچک صدق می‌کند: «۵۰ درصد افزایش جرم» ممکن است یعنی پارسال ۲ مورد و امسال ۳ مورد. هر بار که تغییری به درصد می‌خوانید، بپرسید: درصدِ چه چیزی؟
دام مشابه، فرق «درصد» با «واحد درصد» است که در راهنمای خبرهای اقتصادی توضیح داده شده است.
عدد کل و نرخ
یک شهر بزرگ جرم، تصادف و بیمار بیمارستانی بیشتری از یک شهر کوچک دارد، فقط به این دلیل که آدم‌های بیشتری در آن زندگی می‌کنند. برای مقایسهٔ جاهای با اندازهٔ متفاوت به نرخ نیاز داریم: مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر، در هر خودرو یا در هر خانوار. تیتری که کشورها یا شهرها را بر اساس عدد کل رتبه‌بندی می‌کند، اغلب فقط آن‌ها را بر اساس جمعیت مرتب کرده است.
میانگینی که اکثریت را پنهان می‌کند
میانگین به عددهای خیلی بزرگ یا خیلی کوچک حساس است. اگر ۹ نفر ماهانه ۳ هزار یورو و یک نفر ۱۰۰ هزار یورو درآمد داشته باشند، میانگین درآمد ۱۲ هزار و ۷۰۰ یورو می‌شود؛ عددی که حال هیچ‌کس در آن گروه را توصیف نمی‌کند. میانه، یعنی عددی که وقتی همه را به ترتیب کنار هم بچینیم وسط قرار می‌گیرد، ۳ هزار یوروست و به واقعیت بسیار نزدیک‌تر. برای همین گزارش‌های جدی دربارهٔ درآمد، اجاره یا قیمت مسکن اغلب از میانه استفاده می‌کنند. اگر فقط میانگین آمده باشد، بپرسید آیا چند عدد خیلی بزرگ آن را تحریف کرده‌اند.
بازهٔ زمانی انتخاب‌شده
هر روندی به نقطهٔ شروعش بستگی دارد. سهامی که «۴۰ درصد بالا رفته» شاید فقط نیمی از سقوط قبلی‌اش را جبران کرده باشد. رشد اقتصادی پس از یک سال بحرانی قوی به نظر می‌رسد چون نقطهٔ شروع پایین بوده است؛ این را اثر پایه می‌گویند. گاهی هم یک بازه دقیقاً به این دلیل انتخاب می‌شود که همان چیزی را نشان می‌دهد که نویسنده می‌خواهد.
پرسش‌های مفید: بازهٔ طولانی‌تر چه نشان می‌دهد؟ آیا سال شروع غیرعادی است؟ مقایسه با همان ماه سال قبل است یا با ماهی استثنایی؟
هم‌زمانی به معنای علت نیست
دو چیزی که با هم بالا می‌روند لزوماً به هم ربط ندارند. فروش بستنی و غرق‌شدگی هر دو در تابستان بیشتر می‌شوند؛ نه به این دلیل که بستنی باعث غرق شدن می‌شود، بلکه چون هر دو به هوای گرم وابسته‌اند. وقتی خبری می‌گوید «الف باعث ب می‌شود»، بپرسید آیا پژوهش واقعاً رابطهٔ علت و معلول را نشان داده یا فقط اینکه این دو با هم رخ می‌دهند. اغلب عامل سومی هر دو را توضیح می‌دهد.
نمونهٔ کوچک و موردهای گزینش‌شده
نظرسنجی از ۵۰ نفر، پژوهشی با ۲۰ بیمار یا «سه کارشناس هم‌نظرند» ممکن است جالب باشد، اما به‌ندرت برای نتیجه‌گیری کلی کافی است. یک نمونهٔ تکان‌دهندهٔ تنها، مثل یک خانواده، یک شرکت یا یک حادثه، هم نشان می‌دهد که چیزی ممکن است رخ دهد، نه اینکه چند وقت یک بار رخ می‌دهد. راهنمای نظرسنجی‌ها را در خبرها چطور بخوانیم؟ توضیح می‌دهد اندازهٔ نمونه چه اثری بر دقت دارد.
نقشه‌هایی که با مساحت فریب می‌دهند
در نقشه‌هایی که بر اساس نتیجهٔ انتخابات یا آمار رنگ شده‌اند، منطقه‌های بزرگ اما کم‌جمعیت تصویر را پر می‌کنند. یک کشور ممکن است تقریباً یکسره به یک رنگ دیده شود، در حالی که بیشتر مردم در چند منطقهٔ کوچک و پرجمعیت با رنگ دیگر زندگی می‌کنند. نقشه‌هایی که اندازهٔ هر منطقه را بر اساس جمعیت نشان می‌دهند یا یک جدول ساده، اغلب تصویر منصفانه‌تری می‌دهند.
پول بدون در نظر گرفتن تورم
مقایسهٔ دستمزد، قیمت یا بودجه در طول سال‌های طولانی، اگر تورم را نادیده بگیرد، گمراه‌کننده است. حقوقی که در بیست سال دو برابر شده، اگر قیمت‌ها سه برابر شده باشند، کمتر از قبل چیز می‌خرد. دنبال عددهای «واقعی» یا «تعدیل‌شده با تورم» باشید؛ راهنمای تورم به زبان ساده دلیلش را توضیح می‌دهد.
هفت پرسش برای هر عدد در خبرها
- چه کسی این عدد را تهیه کرده و آیا آن شخص یا نهاد به نتیجهٔ خاصی علاقه دارد؟
- درصدِ چه چیزی؟ پشت یک درصد چه عددهای مطلقی هست؟
- عدد کل یا نرخ؟ آیا جاها یا گروه‌های با اندازهٔ متفاوت منصفانه مقایسه شده‌اند؟
- میانگین یا میانه؟ آیا چند عدد استثنایی می‌توانند تصویر را تحریف کنند؟
- کدام بازهٔ زمانی و بازهٔ طولانی‌تر چه نشان می‌دهد؟
- علت یا هم‌زمانی؟ آیا داده‌ها نشان می‌دهند یکی باعث دیگری است؟
- محور نمودار از کجا شروع می‌شود و آیا مقیاس روشن نوشته شده است؟
عددها در Omid57.info
Omid57.info تیترهای رسانه‌های زیادی را نشان می‌دهد و بسیاری از آن‌ها عدد دارند: نرخ رشد، نتیجهٔ نظرسنجی، شمار قربانیان، قیمت‌ها. وقتی چند رسانه را کنار هم می‌بینید، اغلب متوجه می‌شوید که یک عدد واحد به شکل‌های بسیار متفاوتی ارائه شده است؛ به‌صورت افزایش یا کاهش، به درصد یا به عدد مطلق. راهنمای چگونه اخبار را هوشمندانه بخوانیم؟ بررسی‌های بیشتری برای هر خبر پیشنهاد می‌کند.
جمع‌بندی
بیشتر آمارهای گمراه‌کننده دروغ نیستند، بلکه انتخاب‌اند: کدام محور، کدام مقایسه، کدام بازهٔ زمانی، کدام میانگین. وقتی این انتخاب‌ها را بشناسید، می‌توانید پرسش‌های درست را بپرسید و عددهای خبرها به همان چیزی تبدیل می‌شوند که باید باشند: اطلاعات مفید، نه ابزار قانع‌کردن.